काठमाडौँ । तिहार पर्वको तेस्रो दिन आज (सोमबार) ऐश्वर्य, धनधान्य र सम्पन्नताकी देवी लक्ष्मीको पूजाआराधना गरी श्रद्धा भक्तिपूर्वक लक्ष्मीपूजा मनाइँदैछ । आजको दिन नरकचतुर्दशी, कुकुरतिहार र लक्ष्मीपूजा एकैपटक परेको छ, जसका कारण देशभर उल्लासमय वातावरण छाएको छ ।
सफासुग्घर र लिपपोत नगरिएको घरमा लक्ष्मीले बास गर्दिनन् भन्ने धार्मिक विश्वासका आधारमा आज बिहानैदेखि घर, आँगन, ढोका, झ्याल, कौसी, अटारी, भर्याङलगायत स्थानहरूमा सरसफाइ र लिपपोत गरी दीपावली गरिएको छ । दीपावली गरी देवी लक्ष्मीलाई घरमा आमन्त्रण गर्ने परम्परा रहेको छ ।
कात्तिक कृष्ण औँसीको रातलाई ‘सुखरात्रि’ पनि भनिन्छ । आज साँझ आँगनदेखि मूलढोका हुँदै पूजा कोठासम्म गाईको गोबर र रातो माटोले लिपपोत गरी चामलको पीठो र अबिरले लक्ष्मीको पाइला कोर्ने चलन छ । ती पाइला हुँदै लक्ष्मी घरभित्र प्रवेश गर्छिन् भन्ने विश्वास गरिन्छ । पाइलैपिच्छे दीप प्रज्वलन गरी झिलीमिली बनाइन्छ ।
पूजाको क्रममा दियो, कलश र गणेशसहित लक्ष्मीको मूर्तिलाई गहना, पैसा, धान, चामल, फलफूल, फूलमाला, र सेलरोटी चढाएर विधिपूर्वक आराधना गरिन्छ । पूजा सकेर घरका कन्या र छोरीचेलीलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानी पूजा गरी दक्षिणा दिने परम्परा पनि रहिआएको छ । धार्मिक मान्यताअनुसार लक्ष्मीपूजाको दिन धन–सम्पत्ति वा सामान घरबाहिर पठाए लक्ष्मी बाहिर जाने विश्वास छ ।
धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार लक्ष्मीपूजा सन्ध्याकालमा गरी मध्यरातमा घरका नारीहरूले नाङ्लो ठटाउँदै ‘अलक्ष्मी भागोस्, लक्ष्मी र धनधान्यको आगमन होस्’ भन्ने कामना गर्ने शास्त्रीय विधि प्रचलित छ ।
यसै दिन मानव सभ्यतामा बफादार र साहसी जीवका रूपमा परिचित कुकुरको पूजा पनि गरिन्छ । कुकुरलाई माला लगाइन्छ, टीका लगाइन्छ र मनपर्ने खानाखुवाइन्छ । वैदिक सनातन परम्परामा कुकुरलाई यमराजको दूत मानिन्छ र त्यसैले आजको दिन ‘कुकुरतिहार’ का रूपमा मनाइन्छ ।
साँझपख युवतीहरू समूह बनाई घरघरमा भैलो खेल्ने परम्परा पनि आजकै दिनसँग सम्बन्धित छ । धार्मिक विश्वासअनुसार भगवान् विष्णुले यमपञ्चकका पाँच दिन बलिराजालाई तीनै लोकको शासन दिने वरदान दिएका थिए । बलिराजाले ‘भलो होस्’ भन्ने भावका साथ भैलो गाउन लगाएका थिए, जसको अपभ्रंश रूप आजको ‘भैलो’ हो । भैलो खेल्न आउनेलाई धान, चामल, पैसा, फूलमाला र सेलरोटी दिने चलन छ, जसलाई कात्तिक महिनाको पुण्य दान मानिन्छ ।
यस अवसरमा देशभरका सहरबजार झिलीमिली बत्ती र दीपावलीले सजिएका छन् । कतिपय ठाउँमा आजै बिहान गाईको पूजा गर्ने चलन पनि देखिएको छ, यद्यपि शास्त्रीय रूपमा औँसीपछि अर्थात् कार्तिक शुक्ल प्रतिपदादेखि मात्र गाईपूजा गर्नुपर्ने उल्लेख पाइन्छ ।
चान्द्र पात्रोअनुसार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन तिहार पर्व मनाइन्छ, जसलाई ‘यमपञ्चक’ पनि भनिन्छ । यस अवधिमा यमराज आफ्नी बहिनी यमुनाको निमन्त्रणामा पृथ्वीमा आउने विश्वास छ, जसले भ्रातृत्व, प्रेम र परिवारको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ ।
