काठमाडौं । बलिउड तथा मराठी सिनेमाका दिग्गज अभिनेता नाना पाटेकरको ७५ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । करिब पाँच दशक लामो फिल्मी यात्रामा गम्भीर, यथार्थपरक, खलनायकदेखि हास्य भूमिकासम्म आफूलाई फरक ढंगले प्रस्तुत गरेका पाटेकर भारतीय सिनेमाका बहुआयामिक कलाकारका रूपमा चिनिन्थे ।
थिएटरबाट सुरु भएको अभिनय यात्रा
नाना पाटेकरको वास्तविक नाम विश्वनाथ पाटेकर थियो । सन् १९५१ जनवरी १ मा महाराष्ट्रको मुरुड–जञ्जिरामा जन्मिएका उनले फिल्ममा आउनुअघि रंगमञ्चबाट अभिनय यात्रा सुरु गरेका थिए । मराठी थिएटरमा सक्रिय हुँदै उनले अभिनयको आधार तयार पारे र पछि हिन्दी तथा मराठी चलचित्रमा प्रवेश गरे ।
सन् १९७८ मा ‘गमन’बाट उनले ठूलो पर्दामा पाइला राखे । सुरुवाती चरणमा उनले साना तथा चरित्र भूमिकामार्फत आफ्नो पहिचान बनाउँदै गए । सन् १९८० को दशकमा ‘अंकुश’लगायतका चलचित्रले उनलाई दर्शकमाझ स्थापित गर्न थाले ।
‘परिन्दा’पछि बदलिएको पहिचान
सन् १९८९ मा आएको ‘परिन्दा’ नाना पाटेकरको करियरका लागि महत्वपूर्ण मोड बन्यो । चलचित्रमा उनले निर्वाह गरेको भूमिकाका लागि उनले उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार पाए । यही फिल्मपछि उनको अभिनय क्षमता बलिउडमा थप स्थापित भयो ।
त्यसपछि ‘प्रहार : द फाइनल अट्याक’, ‘तिरंगा’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘अग्निसाक्षी’लगायतका चलचित्रमा उनको अभिनयले व्यापक चर्चा पायो । ‘क्रान्तिवीर’का लागि उनले उत्कृष्ट अभिनेताको राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार जिते भने ‘अग्निसाक्षी’का लागि पुनः उत्कृष्ट सहायक अभिनेताको राष्ट्रिय पुरस्कार पाए । यसरी उनले आफ्नो करियरमा तीन राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कार जितेका थिए ।
गम्भीर भूमिकादेखि हास्य चरित्रसम्म
पाटेकरको विशेषता उनको अभिनयमा देखिने तीव्रता र संवाद प्रस्तुत गर्ने विशिष्ट शैली थियो । ‘खामोशी : द म्युजिकल’, ‘अब तक छप्पन’, ‘अपहरण’ र ‘राजनीति’ जस्ता चलचित्रमा उनले फरक–फरक चरित्र निर्वाह गरे ।
गम्भीर तथा सामाजिक विषयका चलचित्रमा प्रभावशाली देखिएका पाटेकरले व्यावसायिक र हास्य चलचित्रमा पनि उत्तिकै प्रभाव छोडे । सन् २००७ को ‘वेलकम’मा उनले निर्वाह गरेको ग्याङ्स्टर ‘उदय शेट्टी’को भूमिका उनको करियरकै लोकप्रिय हास्य चरित्रमध्ये एक बन्यो । पछि ‘वेलकम ब्याक’मा पनि उनले यही भूमिका दोहोर्याए ।
वास्तविक व्यक्तित्वमा आधारित भूमिकामा पनि अब्बल
पाटेकरले पर्दामा वास्तविक व्यक्तित्वबाट प्रेरित पात्रहरूलाई समेत प्रभावशाली ढंगले प्रस्तुत गरेका थिए । ‘अब तक छप्पन’मा उनले प्रहरी अधिकारीबाट प्रेरित ‘साधु आगाशे’को भूमिका निभाए । ‘द अट्याक्स अफ २६/११’मा उनले मुम्बई प्रहरीका तत्कालीन संयुक्त आयुक्त राकेश मारियाको भूमिका गरे ।
त्यसैगरी ‘डा. प्रकाश बाबा आम्टे : द रियल हिरो’मा समाजसेवी तथा चिकित्सक प्रकाश आम्टेको भूमिका र ‘द भ्याक्सिन वार’मा वैज्ञानिक डा. बलराम भार्गवको चरित्र निभाएका थिए । यस्ता भूमिकाले वास्तविक व्यक्तित्वलाई पर्दामा उतार्ने उनको क्षमता पनि देखाएको थियो ।
मराठी सिनेमामा पनि बलियो उपस्थिति
हिन्दी चलचित्रमा लोकप्रिय भए पनि पाटेकरले मराठी सिनेमासँगको सम्बन्ध कहिल्यै टुट्न दिएनन् । सन् २०१६ मा आएको ‘नटसम्राट’ उनको मराठी करियरको सबैभन्दा चर्चित चलचित्रमध्ये एक हो । यसमा उनले रंगमञ्चबाट अवकाश लिएको एक वृद्ध कलाकारको भूमिका निभाएका थिए । फिल्म र उनको अभिनय दुवैले व्यापक प्रशंसा पाए ।
अभिनेता मात्र होइनन् निर्देशक र लेखक पनि
नाना पाटेकर अभिनयमा मात्र सीमित थिएनन् । सन् १९९१ मा आएको ‘प्रहार : द फाइनल अट्याक’मा उनले अभिनयसँगै निर्देशन र लेखनसमेत गरेका थिए । यसले उनको सिर्जनात्मक क्षमता अभिनयभन्दा बाहिर पनि रहेको देखाएको थियो ।
उनको योगदानलाई कदर गर्दै भारत सरकारले सन् २०१३ मा पद्मश्रीबाट सम्मान गरेको थियो । राष्ट्रिय फिल्म पुरस्कारबाहेक उनले फिल्मफेयरलगायतका विभिन्न पुरस्कारसमेत प्राप्त गरेका थिए ।
पर्दाबाहिर पनि सामाजिक काम
फिल्मबाहेक पाटेकर सामाजिक काममा समेत सक्रिय थिए । सन् २०१५ मा अभिनेता मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर उनले ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरेका थिए । महाराष्ट्रका खडेरी प्रभावित किसान तथा ग्रामीण समुदायलाई सहयोग गर्ने काममा संस्था सक्रिय रहँदै आएको थियो ।
अन्तिम समयसम्म अभिनयमा सक्रिय
करिब पाँच दशकको यात्रापछि पनि पाटेकर अभिनयबाट टाढा भएका थिएनन् । ‘भानवास’ र ‘हाउसफुल ५’मा देखिएका उनी सन् २०२६ मा विशाल भारद्वाजको ‘ओ’रोमियो’मा समेत अभिनय गरेका थिए । शाहिद कपुर र तृप्ति डिमरी मुख्य भूमिकामा रहेको उक्त चलचित्र उनको पछिल्लो ठूलो पर्दाको काममध्ये एक बन्यो ।
यसरी थिएटरबाट सुरु भएको नाना पाटेकरको यात्रा ‘गमन’ हुँदै ‘परिन्दा’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘नटसम्राट’, ‘वेलकम’ र पछिल्ला चलचित्रसम्म आइपुग्यो । गम्भीर चरित्रमा देखिने तीव्रता होस् वा हास्य भूमिकाको सहजता—उनले आफ्नै शैलीमा पात्रलाई जीवन्त बनाउँदै भारतीय सिनेमामा छुट्टै पहिचान कायम गरेका थिए ।
